Okopowa 25.
Ponad 150 lat u stóp zamku.
Dom, który stanął na średniowiecznych murach, przez sto lat opiekował się dziećmi, przetrwał wojnę, uczył dwa narody rozmawiać ze sobą — i właśnie zaczyna nową historię.
Na zdjęciu: Allenstein z lotu ptaka, lata 30. XX wieku — zamek, ogrody w dawnej fosie (dziś amfiteatr) i, oznaczony kolorem, nasz budynek. Fotografia archiwalna, koloryzacja: Apartamenty Podzamcze.
Jeden adres, siedem żyć.
Większość kamienic ma jedną historię. Ta ma ich siedem. Budynek przy Okopowej 25 powstał na linii miejskich murów obronnych, tuż pod zamkiem kapituły warmińskiej, i przez półtora wieku zmieniał funkcję razem z miastem: był domem stowarzyszenia dobroczynnego, przedszkolem i kuchnią ludową, kliniką ortopedyczną dla dzieci, sierocińcem, po wojnie stacją sanitarno-epidemiologiczną, a od lat 90. — Polsko-Niemieckim Centrum Młodzieży Europejskiej z hotelem i restauracją.
Kronikę zbudowaliśmy na dokumentach: przedwojennych księgach adresowych Allenstein, rejestrze zabytków, pocztówkach i fotografiach z archiwów. Przy każdym okresie pokazujemy, co dokładnie zmieniło się w budynku — i skąd to wiemy.
Najpierw był mur.
Olsztyn otrzymuje prawa miejskie w 1353 roku, a wkrótce potem otacza się ceglanym murem obronnym, sprzężonym z zamkiem kapituły warmińskiej. Odcinek muru między zamkiem a dzisiejszą Wysoką Bramą biegnie dokładnie tam, gdzie dziś stoi Okopowa 25. To nie przypadek, że ulica nazywa się Okopowa, a po niemiecku nazywała się Schanzenstraße — „ulica przy szańcach”.
Właśnie przy Okopowej zachowało się najwięcej fragmentów średniowiecznych murów w Olsztynie. Przetrwały między innymi dlatego, że przez wieki dobudowywano do nich domy — mur stawał się tylną ścianą.
Powstaje linia obronna miasta. Dawny mur stanie się później podstawą i ścianą fundamentową naszego budynku — dlatego od strony amfiteatru do dziś widać ceglane lico.
Dom na murach.
Około 1870 roku, kiedy do Olsztyna dociera kolej, a miasto zaczyna gwałtownie rosnąć, na dawnych murach obronnych staje murowany, dwukondygnacyjny dom z poddaszem, częściowo podpiwniczony. Jego adres nie brzmi jeszcze „Okopowa 25”: dom stoi przy krótkiej uliczce Fischergasse (Rybacka) — odnodze Schanzenstraße, która schodziła w kierunku Łyny i parku zamkowego. Po 1945 roku uliczka nie dostała już własnej nazwy i dziś jest po prostu podjazdem do budynku.
Na fragmencie muru powstaje pierwsza bryła budynku — zwarta, kilkuosiowa, z wysokim dachem. Mur obronny zostaje wchłonięty w konstrukcję jako ściana fundamentowa.
Datowanie „około 1870” pochodzi z dokumentacji obiektu; rejestr zabytków opisuje dom jako pochodzący z początku XX wieku, co odpowiada raczej jego dzisiejszej, rozbudowanej formie. Najstarsza część może być starsza niż jej obecny kształt.
Skrzydło w stronę Łyny.
Około 1900 roku budynek zostaje rozbudowany od strony rzeki. Powstaje charakterystyczna, wielobryłowa sylwetka, którą znamy z pocztówek: wysoki dach czterospadowy z rzędem lukarn, niższe skrzydło i ceglany cokół muru pod elewacją. Od tej pory dom jest jednym z najlepiej widocznych elementów panoramy Olsztyna oglądanej od zachodu, spod zamku.
Dobudowa skrzydła od strony Łyny, nowe poddasze użytkowe z lukarnami i tynkowana elewacja. Kubatura budynku rośnie mniej więcej dwukrotnie — to zaplecze pod przyszłą funkcję opiekuńczą i leczniczą.
Dorotheenhaus. Dom dobroczynny.
W księdze adresowej Allenstein z 1913 roku pod adresem Fischergasse 1 pojawia się po raz pierwszy zapis o naszym budynku. To Vereinshaus des Vaterländischen Frauenvereins — dom stowarzyszenia Ojczyźnianego Związku Kobiet — największej organizacji kobiecej w Prusach, działającej pod znakiem Czerwonego Krzyża i będącej jego kobiecym ramieniem. Dom nosi imię Dorotheenhaus.
Pod jednym dachem działają wtedy: przedszkole ludowe (Volkskindergarten), kuchnia ludowa (Volksküche) wydająca posiłki dla ubogich oraz biuro stowarzyszenia. Domem kieruje Margarethe Treschack, przedszkolem — Ella Turski; księgowość prowadzą dwie buchalterki. To jest owa „placówka dobroczynna” z przekazów — i teraz wiemy dokładnie, czym była.
Budynek zyskuje funkcję publiczną: przedszkole, jadłodajnia i siedziba stowarzyszenia. Wnętrza dzielone są na salę dla dzieci, kuchnię z wydawką i pomieszczenia biurowe.
Lazaret.
Latem 1914 roku front przechodzi tuż obok Olsztyna — bitwa pod Tannenbergiem rozgrywa się kilkadziesiąt kilometrów stąd. Miasto garnizonowe zamienia szkoły, hotele i domy stowarzyszeń w szpitale polowe. Organizacje Czerwonego Krzyża, do których należał Vaterländischer Frauenverein, były ustawowo zobowiązane do prowadzenia lazaretów rezerwowych, a ich siostry pracowały przy rannych. Przekazy o budynku mówią o lazarecie wojskowym działającym w tych murach.
Sale przedszkola i jadłodajni zamieniają się w sale chorych. Po wojnie dom nie wraca już w pełni do dawnej roli — zaczyna się jego kariera lecznicza.
Funkcja lazaretu jest znana z przekazów i z profilu właściciela; w księgach adresowych z lat 1913 i 1921 nie ma osobnego wpisu, co jest typowe dla tymczasowych szpitali wojennych.
Dom dla dzieci z niepełnosprawnością.
Rok po plebiscycie, w którym mieszkańcy Warmii głosowali o przynależności do Niemiec lub Polski, księga adresowa notuje w Dorotheenhaus nową instytucję: Krüppelheim — dom opieki dla dzieci z niepełnosprawnością ruchową, w ówczesnym języku „dzieci kalekich”. Kieruje nim przełożona (Oberin) Helene Zilinski. Przedszkole ludowe działa nadal; kuchnia ludowa znika z zapisu.
Do budynku wchodzi opieka stacjonarna: dzieci mieszkają tu na stałe. Pojawiają się sypialnie, izolatka i pierwsza sala do ćwiczeń — zaczątek przyszłej kliniki.
Zakład ortopedyczny. Sanatorium dla dzieci.
W 1927 roku Dorotheenhaus jest już pełnoprawną placówką medyczną: Orthopädische Heilanstalt (Kinderkrüppelheilstätte) — zakład leczniczo-ortopedyczny dla dzieci. Właścicielem budynku jest wciąż Vaterländischer Frauenverein Allenstein-Stadt. W księdze wymienione są siostry Maria Helbig i Berta Koralus (przełożona), gospodyni Hedwig Netz oraz gimnastyczka lecznicza Eva Zeiß — czyli rehabilitantka. Pięć lat później, w 1932 roku, placówka ma własny numer telefonu (2536) i siostrę operacyjną Charlotte Matschke: w budynku wykonywano zabiegi.
Jednocześnie u podnóża budynku miasto porządkuje dawną fosę zamkową — z pocztówek i fotografii lotniczych z lat 30. wyłania się promenada nad Łyną i ogrody u stóp muru. Dom z czerwonym dachem, „przyklejony” do zamku, staje się stałym motywem widoków Allenstein.
Adaptacja na klinikę: sala zabiegowa i operacyjna, sala gimnastyki leczniczej, oddziały z łóżkami dla małych pacjentów, mieszkania sióstr na poddaszu. To najpoważniejsza przebudowa wnętrz od czasu rozbudowy około 1900 roku.
Pod znakiem Czerwonego Krzyża.
Ostatnia przedwojenna księga mieszkańców Allenstein z 1938 roku zapisuje właściciela w pełnym brzmieniu: Vaterländischer Frauenverein vom Roten Kreuz e.V. — Ojczyźniany Związek Kobiet Czerwonego Krzyża, w latach 30. włączony w struktury Niemieckiego Czerwonego Krzyża (DRK). Stąd pamięć o „siedzibie Czerwonego Krzyża”. Sam zakład nosi już nazwę Städt. Dorotheenhaus, Orthopädische Heilanstalt — miejski zakład ortopedyczny; miasto przejęło prowadzenie kliniki, a przełożoną sióstr jest Anneliese Faust.
W latach wojny Dorotheenhaus pełni funkcję sierocińca (Waisenhaus) — tak wspominają go powojenne ogłoszenia rodzin poszukujących dzieci, które przebywały tu w 1944 roku.
Zmiana właściciela operacyjnego: z prywatnego stowarzyszenia na miasto. Klinika ortopedyczna działa do końca wojny, a jej sale służą również jako dom dziecka. Budynek przetrwa styczeń 1945 roku — w przeciwieństwie do dużej części Starego Miasta.
Olsztyn. Sanepid.
W styczniu 1945 roku Allenstein staje się Olsztynem. Stare Miasto płonie, ale zamek i zabudowa pod nim ocalały. Fischergasse znika z map — budynek dostaje adres przy ulicy Okopowej 25, której nazwa jest wiernym tłumaczeniem dawnej Schanzenstraße. Dawna klinika, ze swoimi salami zabiegowymi i instalacjami, jest naturalnym miejscem dla nowej służby zdrowia publicznego: w budynku zaczyna działać Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna. Przez dziesięciolecia PRL to stąd prowadzono badania i nadzór sanitarny nad miastem.
Część pomieszczeń — zwłaszcza obszerne poddasze i piwnice — służy w tym okresie jako magazyny muzealne dla zbiorów muzeum, które mieści się na sąsiednim zamku. Tuż obok, w dawnej fosie zamkowej, powstaje miejski amfiteatr — dzisiejszy Amfiteatr im. Czesława Niemena.
Nowy adres, nowa funkcja: laboratoria i biura stacji sanitarno-epidemiologicznej w miejscu sal chorych, magazyny muzealne na poddaszu. Bryła i dach pozostają niezmienione — to dlatego w 1989 roku budynek trafia do rejestru zabytków niemal w kształcie z lat 30.
Zabytek nr A-1851.
8 listopada 1989 roku — w tygodniu, w którym upada mur berliński — Wojewódzki Konserwator Zabytków wpisuje dom przy Okopowej 25 do rejestru zabytków województwa pod numerem A-1851. Od tej pory każda zmiana elewacji, stolarki czy dachu wymaga uzgodnienia z konserwatorem. Dla budynku to gwarancja, że jego sylwetka — ta sama, którą widać na pocztówkach sprzed stu lat — zostanie zachowana.
Status prawny. Budynek zostaje objęty ochroną konserwatorską jako element historycznego zespołu Starego Miasta i murów obronnych.
Akt erekcyjny. Dom dwóch narodów.
Po odejściu Sanepidu miasto szuka dla zabytku nowej roli. Odpowiedź przychodzi z ducha lat 90.: w 1993 roku powstaje stowarzyszenie Polsko-Niemieckie Centrum Młodzieży Europejskiej, a w 1994 roku w murach budynku zostaje symbolicznie wmurowany akt erekcyjny Centrum. Rusza kompleksowy remont, który sięga fundamentów: wzmocnienie konstrukcji, ścian i stropów, nowe klatki schodowe, naprawa więźby dachowej, wymiana stolarki i wszystkich instalacji.
W 1995 roku Centrum otwiera drzwi. Przez ponad ćwierć wieku przyjeżdżają tu grupy młodzieży z Polski i Niemiec, odbywają się kursy językowe, seminaria i wymiany. Dom przyjmuje gości w 21 pokojach z 50 miejscami noclegowymi, ma cztery sale konferencyjne na 16–120 osób i restaurację na 80 miejsc — Restaurację Zamkową, przez lata jedno z ulubionych miejsc olsztyńskich wesel i komunii.
Pierwszy generalny remont w historii budynku (fundamenty, konstrukcja, stropy, klatki schodowe, więźba, stolarka, instalacje). Wnętrza dostają układ hotelowo-konferencyjny: pokoje na piętrach, sale i restauracja na parterze, nowy dwujęzyczny szyld na elewacji.
W ręce olsztynian.
W 2021 roku budynek przechodzi w ręce prywatnych inwestorów — Macieja Suwika i Tymona Zastrzeżyńskiego, przedsiębiorców pochodzących z Olsztyna, którzy od zawsze wspierali biznes w swoim rodzinnym mieście i właśnie tu chcą inwestować. Powołują do życia spółkę Centrum 25. Dom nie stoi pusty ani na chwilę: nowi gospodarze prowadzą w nim hotel pod nazwą Centrum25, a gdy w lutym 2022 roku wybucha wojna w Ukrainie, otwierają go dla uchodźców, którym budynek — jak sto lat wcześniej dzieciom z Dorotheenhaus — daje schronienie.
Po 26 latach w rękach stowarzyszenia budynek wraca do właścicieli prywatnych. Funkcja hotelowa zostaje utrzymana, ale zaczyna się planowanie gruntownej przebudowy, która nada zabytkowi nowe życie.
Nowa świetność.
W 2024 roku ruszają prace remontowe, których celem jest przywrócenie budynkowi świetności godnej jego miejsca w samym sercu Olsztyna. Zakres ustalony z konserwatorem zabytków obejmuje wymianę całego pokrycia dachu wraz z dachówką, kompletną wymianę stolarki okiennej na drewnianą, robioną ręcznie, ze szprosami, rozbiórkę dobudówek niebędących częścią historycznego budynku, przebudowę wejścia, nową elewację, odtworzenie drewnianych elementów wykończenia, odbudowę tarasów zewnętrznych oraz ocieplenie i otynkowanie ścian fundamentowych — tych samych, w których tkwi średniowieczny mur.
Wewnątrz powstaje zupełnie nowy układ: 38 kameralnych apartamentów z własnymi łazienkami, część wspólna, restauracja z ogródkiem na parterze — w miejscu, gdzie przez lata działała Restauracja Zamkowa — garaż podziemny pod dawnym kortem i infrastruktura pozwalająca gościom wejść do budynku bez recepcji, telefonem. Postęp prac pokazujemy na bieżąco w zakładce Wnętrza i budowa.
Drugi generalny remont w historii domu i pierwsza tak głęboka zmiana układu wnętrz od czasów kliniki: zamiast pokoi hotelowych — samodzielne apartamenty. Bryła, dach i sylwetka pozostają wierne pocztówkom sprzed stu lat. Oddanie apartamentów: grudzień 2026; nowa elewacja i wejście: marzec 2027.
Tu zaczyna się nowa historia.
Apartamenty Podzamcze to nowe życie domu, który od półtora wieku stoi tam, gdzie zaczyna się Olsztyn: na murach obronnych, pod zamkiem, nad Łyną, obok amfiteatru. Budynek, który zawsze służył ludziom — dzieciom, chorym, młodzieży dwóch narodów — teraz staje się miejscem, w którym mieszka się, wypoczywa i inwestuje.
Źródła i uwagi.
Chronologię oparliśmy na dokumentach dostępnych w archiwach cyfrowych. Tam, gdzie fakt pochodzi wyłącznie z przekazów lub dokumentacji obiektu, zaznaczamy to w tekście. Niemiecka nazwa ulicy Okopowej to Schanzenstraße; przedwojenny adres budynku to Fischergasse 1 (uliczka bez nazwy po 1945 r.).